Men kan eenvoudig stellen dat het auteursrecht uit twee grote «sectoren» bestaat: de collectieve rechten en de individuele rechten.
De individuele rechten kunnen individueel zowel als collectief beheerd worden (via een erkende beheersvennootschap). Het gaat er eigenlijk om aan een gebruiker een “primair” gebruiksrecht te geven of een licentie die hem het recht geeft het werk uit te baten of opnieuw te gebruiken. Als algemene regel in de wet geldt dat niemand een origineel werk – een artikel bij voorbeeld – mag gebruiken zonder voorafgaandelijk de toestemming van de auteur te hebben verkregen en zonder dat een overeenkomst werd afgesloten die onder meer vastlegt welke vergoeding de auteur zal krijgen. De JAM ondertekent dus voor zijn leden met verschillende gebruikers een serie collectieve contracten.
Daartegenover staat dat de collectieve rechten enkel… collectief mogen beheerd worden. Het gaat hier bij voorbeeld over de reprografierechten (fotokopieën) of thuiskopieën (op een digitale drager). De wet voorziet hier een uitzondering op zijn basisregel: om een werk te gebruiken (te fotokopiëren of te kopiëren voor privaat gebruik) is op voorhand de toestemming van de auteur niet nodig (gelukkig maar!). Dat heet de wettelijke licentie. In ruil voor die wettelijke licentie verplicht de wet dan weer alle eigenaars van een fotokopieertoestel om bij een erkende beheersvennootschap een recht af te kopen, en op die manier een soort bijdrage te leveren.
Individueel recht
De wet is duidelijk: vooraleer men het werk van een auteur mag gebruiken of hergebruiken moet men de toestemming van de auteur hebben, toestemming die het best in een schriftelijk contract kan worden opgenomen, een overeenkomst waarin ook duidelijk staat welke vergoeding de auteur zal krijgen.
Het spreekt vanzelf dat het eerste gebruik van het werk van een journalist “gedekt” wordt door zijn werknemerscontract of de overeenkomst die hij heeft als zelfstandige. Anderzijds, wanneer een uitgever een artikel opnieuw wil gebruiken (voor een website, een cd-rom, om te verkopen aan derden…), dan is opnieuw de toestemming van de auteur nodig, of hij nu bediende is of freelance werkt.
Het is duidelijk dat dit een verontrustende en zware opdracht is voor de uitgevers die door de wet bijna worden gedwongen om met elk van hun medewerkers te gaan onderhandelen en heronderhandelen telkens ze van plan zijn naast hun bestaande publicatie een nieuw product of bijproduct te ontwikkelen. Daarom laat de wet toe dit soort problemen collectief te regelen dankzij de tussenkomst van beheersvennootschappen.
Op die manier heeft de JAM in het belang van haar leden – en ook van de media zelf - en in naam van haar leden met verschillende uitgevers een reeks overeenkomsten afgesloten: Le Soir, Sud Presse, Vers l’Avenir, Sanoma magazines (ex-Mediaxis), en… Door die overeenkomsten krijgen de uitgevers de mogelijkheid een reeks “producten” te ontwikkelen of hun publicaties in een andere vorm te gieten, in ruil voor het betalen van de rechten aan de JAM. Vaak zijn het exclusieve overeenkomsten: dat betekent dat de JAM aan de uitgever het recht verleent om als enige de werken van de JAM-leden te hergebruiken.
Maar de JAM heeft niet enkel met uitgevers te maken. Steeds vaker komen ook andere gebruikers bij de JAM aankloppen. Een groot bedrijf dat een intern persoverzicht wil maken voor zijn kaderleden; een “knipsel”bedrijf (dat artikelen uitknipt en fotokopieert aan de hand van een aantal trefwoorden); een webmaster die een twintigtal teksten op zijn site wil gebruiken, enz…
Ook hier onderhandelt de JAM over de contracten. In het belang van de auteurs… en van hen die hun teksten willen (her)gebruiken. Het spreekt vanzelf dat het hier niet gaat om werken waarvoor de rechten werden afgestaan aan een uitgever in het kader van een exclusief contract.
Ondanks al onze inspanningen blijven nog heel wat piraterijen bestaan. Daarom heeft de JAM aan al haar contractanten voorgesteld op hun documenten of websites een duidelijk herkenbaar kwaliteitsmerk aan te brengen, zodat iedereen kan zien wie de auteursrechten respecteert en wie niet, op die manier wordt meer respect voor de wet aangemoedigd. Als jullie dus één van de volgende logo’s zien, dan hebben jullie te maken met een gebruiker die de auteursrechten via de JAM respecteert. Als dit logo ontbreekt, kijk dan goed uit en laat het ons weten!
